hamburger overlay

Aktywność fizyczna u chorych na cukrzycę typu 2

AUTOR: Autorzy: Marta Wróbel, Aleksandra Szymborska-Kajanek, Dominika Rokicka, Krzysztof Strojek; Oddział Kliniczny Chorób Wewnętrznych, Diabetologii i Schorzeń Kardiometabolicznych, Śląskie Centrum Chorób Serca w Zabrzu, Śląski Uniwersytet Medyczny w Katowicach.

Obok zdrowego sposobu odżywiania aktywność fizyczna stanowi niezbędny element terapii na każdym etapie leczenia cukrzycy, zarówno, gdy chory leczony jest tylko 1 lekiem doustnym jak i insuliną w schemacie wielokrotnych wstrzyknięć. Celem leczenia cukrzycy jest nie tylko prawidłowe wyrównanie glikemii, ale również uzyskanie i utrzymanie prawidłowej masy ciała. Rzetelne szkolenie na temat żywienia i konieczności podejmowania aktywności fizycznej powinno zostać przeprowadzone już w momencie stwierdzenia choroby. Co więcej, wiedzę tę należy okresowo weryfikować i uzupełniać. Niestety, większości chorym łatwiej jest przyjąć lek obniżający stężenie glukozy we krwi nawet kilka razy dziennie niż zmienić swój, utrwalony od lat, styl życia.

Podjęcie decyzji o wdrożeniu aktywności fizycznej przez chorego

Podjęcie decyzji o rozpoczęciu aktywności fizycznej u osoby, która dotychczas prowadziła siedzący tryb życia jest dużym wyzwaniem. Najtrudniej znaleźć w sobie chęć do regularnej aktywności fizycznej. Pewnym pocieszeniem dla chorego, którego pragniemy zmotywować do regularnych ćwiczeń może być fakt, że wykonywanie danej czynności przez 21 dni powoduje, że staje się ona nawykiem, tzn. organizm jej potrzebuje. Ważne, aby omówić z chorym sposób podejmowania aktywności fizycznej, od czego ma zacząć, ile czasu na wysiłek powinien przeznaczyć w ciągu dnia oraz w jaki sposób wysiłek intensyfikować. Cel, który stawiamy przed chorym musi być realny do wykonania. Zbyt wygórowany cel, którego chory nie zrealizuje, stanie się źródłem frustracji. Zatem również wysiłek fizyczny powinno się wdrażać małymi krokami, początkowo 5-10 minut dziennie, szczególnie u osób, które dotychczas prowadziły raczej „fotelowy” tryb życia; a następnie dążyć do ilości zalecanej przez Polskie Towarzystwo Diabetologiczne tj. ok. 150 minut tygodniowo.

Dlaczego wysiłek fizyczny jest tak ważny dla chorych na cukrzycę?

  • Wysiłek fizyczny szybko obniża stężenie glukozy we krwi, szybciej niż egzogennie podana insulina, która zależnie od rodzaju preparatu wykazuje swoje działanie w konkretnym czasie od iniekcji. Tkanka mięśniowa stanowi około 40% masy ciała, jest więc głównym miejscem utylizacji glukozy. Wolne kwasy tłuszczowe stanowią główne źródło energii gdy mięśnie są w stanie spoczynku (85-90%). Z kolei podczas umiarkowanego wysiłku tlenowego (np. spacer, rower), w ciągu pierwszych dwudziestu minut to glukoza staje się głównym źródłem paliwa dla pracujących mięśni (na skutek zwiększonej syntezy transporterów dla glukozy – GLUT-4). W następnej kolejności, jeśli wysiłek trwa dłużej, zużywane są wolne kwasy tłuszczowe – dlatego tylko przedłużony wysiłek 30-60 minutowy wykonywany regularnie (minimum 3 razy w tygodniu) pozwala na redukcję masy ciała (już po kilku miesiącach).
  • W warunkach fizjologii, po posiłku, w wyniku sekrecji insuliny zwiększa się wychwyt glukozy przez komórki mięśniowe. Jeśli mięsień nie pracuje glukoza nie jest na bieżąco zużywana (w procesie glikolizy), ale dochodzi do syntezy glikogenu mięśniowego, który staje się jednym ze źródeł glukozy podczas ich pracy (ze względu na brak glukozo-6-fosfatazy w tkance mięśniowej glikogen ten nie jest źródłem glukozy dla organizmu w przypadku hipoglikemii).
  • Oprócz tkanki mięśniowej drugim dużym „odbiorcą” glukozy jest tkanka tłuszczowa. Ruch po posiłku powoduje, że glukoza zostaje wykorzystana w jak największym stopniu przez komórki mięśniowe a nie tłuszczowe, a to wpływa korzystnie na masę ciała.

Korzyści wynikające z regularnego wysiłku fizycznego:

  • Redukcja ciśnienia tętniczego krwi.
  • Większe wykorzystanie glukozy przez mięśnie
  • Redukcja masy ciała (wysiłek + dieta > dieta). Wysiłek stosowany łącznie z dietą sprzyja redukcji masy ciała, ponieważ zwiększa podstawową przemianę materii.
  • Spadek masy ciała o 1 kg pozwala na redukcję dawki insuliny o 4j./dobę.
  • Zwiększenie podstawowej przemiany materii do 24-48 godzin po wysiłku.
  • Zwiększenie ilości tkanki mięśniowej, która nawet w czasie spoczynku zużywa więcej energii.
  • Obniżenie chol. całk o 6%, LDL o 10%, wzrost HDL o 5%
  • Efekt przeciwmiażdżycowy – poprawa funkcji śródbłonka, wpływ przeciwzakrzepowy (redukcja fibrynogenu, wzrost tkankowego aktywatora plazminogenu (regularny wysiłek).
  • Większa aktywność układu przywspółczulnego.

Przed rozpoczęciem aktywności fizycznej należy ocenić obecność i stopnień zaawansowania powikłań cukrzycy u chorego, ponieważ wysiłek:

  • w proliferacyjnej retinopatii cukrzycowej zwiększa ryzyko wylewów do ciała szklistego i odwarstwienia siatkówki
  • u chorych z nefropatią cukrzycową może nasilić albuminurię/białkomocz i tym samym pogorszyć funkcję nerek
  • w neuropatii autonomicznej zwiększa ryzyko niemego niedokrwienia i hipotonii ortostatycznej

Chory powyżej 35. roku życia, dotychczas nieaktywny fizycznie, wymaga diagnostyki kardiologicznej (z koniecznością wykonania próby wysiłkowej) przed rozpoczęciem intensywnej aktywności fizycznej.

Jaki rodzaj wysiłku jest najlepszy dla pacjenta z cukrzycą typu 2, który dotychczas był mało aktywny?

Najlepszą formą wysiłku w przypadku chorych na cukrzycę typu 2 jest umiarkowany wysiłek tlenowy. Zgodnie z zaleceniami Polskiego Towarzystwa Diabetologicznego:

  • Intensywność wysiłku fizycznego określa lekarz na podstawie pełnego obrazu klinicznego
  • Najbardziej odpowiednią formą wysiłku w grupie chorych na cukrzycę typu 2 w wieku > 65. r.ż. i/lub z nadwagą jest szybki (do zadyszki) spacer, 3–5 razy w tygodniu (ok. 150 min tygodniowo).
  • Odpowiednią formą wysiłku u osób z cukrzycą, przy współwystępowaniu nadwagi/otyłości, w każdym wieku jest „nordic walking”

Każdy chory ma własne preferencje dotyczące formy wysiłku fizycznego. Spacer lub rower stacjonarny mogą być proponowane wszystkim chorym, ponieważ nie wymagają posiadania dodatkowych umiejętności. Korzystanie z roweru stacjonarnego jest alternatywą dla spaceru, który wiąże się z wyjściem z domu, a nie zawsze warunki pogodowe zachęcają do aktywności fizycznej. Obecnie dostępne są modele rowerów stacjonarnych w przystępnych cenach, nawet dla emeryta/rencisty. Chory może się zaopatrzyć również w rower z oparciem stabilizującym odcinek lędźwiowo-krzyżowy kręgosłupa.

Nie do przecenienia jest podpowiedzenie chorym w jaki sposób w codziennym życiu niedużym kosztem wydatkować część energii:

  •  korzystanie ze schodów zamiast windy
  •  parkowanie samochodu w miejscu oddalonym od docelowego
  •  zakup psa
  •  wykonywanie gimnastyki podczas oglądania telewizji

Jak intensywny powinien być wysiłek fizyczny u chorych na cukrzycę typu 2?

Najprostsza metoda, aby obliczyć pożądane tętno treningowe jest następująca:

Tętno maksymalne Tmax = 220 - wiek

Np. dla osoby w wieku 62 lat: Tmax.=158/min

Zalecany wysiłek powinien być na poziomie 50-70% Tmax, czyli dla osoby w tym wieku jest to: 70-110/min. Wysiłek fizyczny na poziomie 50-70% tętna maksymalnego uznawany jest za umiarkowany.

Chory musi przygotować się do wysiłku fizycznego, aby zapobiec hipoglikemii

U chorego leczonego insuliną każdy wysiłek trwający ponad 30 minut wymaga modyfikacji dawki oraz uzupełnienia węglowodanów:

  • wysiłek planowany – zmniejszenie dawki insuliny do posiłku, po którym chory będzie podejmował aktywność fizyczną (zwykle 25-50% mniej w przypadku osób niewytrenowanych), posiłek poprzedzający wysiłek fizyczny powinien składać się z węglowodanów złożonych i białka. Jeśli wysiłek się przedłuża i tak konieczne będzie uzupełnienie węglowodanów.
  • wysiłek nieplanowany – spożycie dodatkowej porcji węglowodanów prostych: około 20-30g/30 minut wysiłku.
  • stężenie glukozy przed wysiłkiem minimum 140 mg/dl u osoby leczonej insuliną. Najlepiej jeśli mieści się w zakresie 140-180 mg/dl.

Chory leczony insuliną przed podjęciem aktywności fizycznej musi koniecznie zmierzyć glikemię. Pamiętajmy, że dla osoby niewytrenowanej intensywnym wysiłkiem fizycznym może być spacer do sklepu czy mycie okien itp.

Chory leczony zarówno insuliną jak i doustnymi lekami hipoglikemizującymi musi mieć zawsze łatwo przyswajalne węglowodany przy sobie, tym bardziej podejmując aktywność fizyczną.

Po wysiłku fizycznym należy częściej kontrolować glikemię ponieważ hipoglikemia może wystąpić nie tylko 2-8 godzin po ćwiczeniach (największe ryzyko) ale nawet wiele godzin później, również w nocy. Dlatego jeśli wysiłek fizyczny jest długotrwały, (np. wielogodzinna wycieczka piesza lub rowerowa) albo przypada na godziny popołudniowe lub wieczorne, konieczne jest zmniejszenie dawki insuliny podawanej przed snem o minimum 25%.

Inną sytuacją jest hiperglikemia u chorego na cukrzycę typu 2 przed wysiłkiem fizycznym. Chorego należy pouczyć o konieczności niepodejmowania lub zaprzestania wysiłku przy glikemii powyżej 300 mg/dl

ze względu na wysokie ryzyko ciężkiej dekompensacji choroby. Tak wysoka glikemia wymaga podania dawki korekcyjnej insuliny. Ponadto chory powinien spożyć dużą ilość wody oraz nie podejmować aktywności ruchowej do czasu uzyskania zadowalającej wartości glikemii.

Podsumowanie

Rola wysiłku fizycznego jest nie do przecenienia w leczeniu chorych na cukrzycę. Idealnie jeśli oprócz korzystnego wpływu na glikemię podejmowana aktywność fizyczna może przekładać się na redukcję masy ciała i tym samym poprawę profilu kardiologicznego chorego. Wykazano, że wysiłek fizyczny wywiera również korzystny wpływ na organizm nawet jeśli chory nie redukuje masy ciała. Zachęcanie chorych do podejmowania aktywności fizycznej powinno być niezbędnym elementem wizyty w poradni diabetologicznej. Choremu należy wytłumaczyć dlaczego regularny wysiłek jest ważny dla jego zdrowia. Powinno się z nim omówić również w jaki sposób ma wdrożyć wysiłek fizyczny do codziennych zadań oraz w jaki sposób go intensyfikować. Ważne żeby początkowa „dawka” wysiłku była akceptowana przez chorego. Zbyt wygórowany cel, niemożliwy do realizacji przez chorego, stanie się źródłem jego frustracji oraz niechęci do wdrażania wysiłku fizycznego.

Bibliografia:

Górski J. Fizjologia wysiłku i treningu fizycznego, Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2011,

Proponujemy również

Udostępnij

Artykuł z kategorii